
Araclo Editör
Teknoloji & Araç Dünyası
BMW 3 Serisi'nin giriş seviyesi modeli olan 316i, premium sürüş deneyimini uygun bütçeyle sunan bir seçenek olarak ikinci el pazarında popülerliğini koruyor. Peki, ikinci el 316i alırken nelere dikkat etmelisiniz? Bu rehberde E90 ve F30 kasa 316i'nin kronik sorunlarından alım öncesi kontrol listesine, sahip olma maliyetlerinden bakım önerilerine kadar bilmeniz gereken her şeyi bulacaksınız.
BMW 316i, 3 Serisi ailesinin en erişilebilir modeli olarak yıllardır Türkiye'de hem sıfır hem ikinci el pazarında ilgiyle karşılanmaktadır. Premium marka prestiji, arka tekerlekten çekiş düzeni ve dengeli şasi yapısı, onu segmentindeki rakiplerinden ayıran en belirgin özelliklerdir. Ancak 316i artık Türkiye'de sıfır olarak satılmadığından, alıcılar tamamen ikinci el pazarına yönelmek durumundadır.
Türkiye'deki ikinci el 316i stoku büyük ölçüde iki kasa kodundan oluşmaktadır: E90 (2005–2012) ve F30 (2012–2018). Her iki neslin farklı motor teknolojileri, kronik sorunları ve bakım gereksinimleri bulunur. Bu rehber, 316i almayı düşünen alıcılara araç seçiminden ekspertize, sahip olma maliyetlerinden uzun vadeli bakım planlamasına kadar kapsamlı bir yol haritası çizmeyi amaçlamaktadır.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Motor Kodu | N45B16 / N43B16 |
| Motor Hacmi | 1.597 cc |
| Silindir Sayısı | 4 (sıralı) |
| Maksimum Güç | 115 bg (N43) / 122 bg (N45) |
| Maksimum Tork | 150–160 Nm |
| Şanzıman | 6 ileri manuel |
| Tahrik | Arkadan çekiş (RWD) |
| 0–100 km/s | ~10,5 sn |
| Yakıt Tüketimi (NEDC karma) | ~7,5 lt/100 km |
| Gerçek Dünya Tüketimi (karma) | 8,5–10,5 lt/100 km |
| Yakıt Deposu | 60 litre |
| Uzunluk × Genişlik × Yükseklik | 4.531 × 1.817 × 1.421 mm |
| Aks Mesafesi | 2.760 mm |
| Boş Ağırlık | ~1.370 kg |
E90 kasa 316i, atmosferik (N45) ve direkt enjeksiyonlu (N43) motor seçenekleriyle Türkiye'de satılmıştır. N43 motor, direkt enjeksiyon teknolojisine sahiptir ancak NOx sensörü ve partikül filtresi gibi ek donanımlar nedeniyle bakım maliyetleri N45'e göre daha yüksek olabilir. Performans açısından daha mütevazı olan E90 316i, şehir içi kullanım ve günlük ulaşım için yeterli güç sunmakla birlikte, sportif bir sürüş beklentisini karşılamamaktadır.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Motor Kodu | N13B16 |
| Motor Hacmi | 1.598 cc |
| Silindir Sayısı | 4 (sıralı) |
| Besleme | TwinPower Turbo |
| Maksimum Güç | 136 bg @ 4.350 d/dk |
| Maksimum Tork | 220 Nm @ 1.350 d/dk |
| Şanzıman | 8 ileri otomatik (ZF) / 6 ileri manuel |
| Tahrik | Arkadan çekiş (RWD) |
| 0–100 km/s | 8,9 sn (otomatik) |
| Maksimum Hız | 210 km/s |
| Yakıt Tüketimi (NEDC karma) | 5,8–5,9 lt/100 km |
| Gerçek Dünya Tüketimi (karma) | 7,5–9,5 lt/100 km |
| Yakıt Deposu | 60 litre |
| Uzunluk × Genişlik × Yükseklik | 4.624 × 1.811 × 1.429 mm |
| Aks Mesafesi | 2.810 mm |
| Boş Ağırlık | ~1.385 kg |
| Emisyon Standardı | Euro V |
| CO₂ Emisyonu | 134–137 g/km |
F30 kasa, turboşarjlı N13 motoruyla E90'a kıyasla ciddi bir performans artışı sunmuştur. 136 bg güç ve 220 Nm tork, 1.598 cc motor hacmiyle MTV avantajını korurken, günlük kullanımda tatmin edici bir ivmelenme sağlar. ZF 8 ileri otomatik şanzıman seçeneği konfor ve verimlilik dengesini iyileştirmiştir. Ancak N13 motoru, özellikle 2012–2013 üretim yıllarında bazı kronik sorunlarla gündeme gelmiştir.
Önemli Not: 2014 üretim yılından itibaren BMW, N13 motorunda sessiz revizyonlar yapmıştır. Motor ve multimedya sisteminde iyileştirmeler içeren bu güncelleme, erken dönem sorunların bir kısmını azaltmıştır. Bu nedenle birçok kullanıcı ve uzman, 2014 ve sonrası üretim yılını F30 316i alırken önermektedir.
Aşağıdaki fiyatlar; sahibinden.com, arabam.com ve satısgaranti.com gibi platformlardaki ilan verilerine dayanan tahmini piyasa aralıklarıdır. Gerçek fiyatlar km, hasar kaydı, donanım paketi, renk ve bakım geçmişine göre önemli ölçüde farklılık gösterebilir.
| Model Yılı | Tahmini Fiyat Aralığı (TL) | Ortalama Km |
|---|---|---|
| 2007–2008 | 550.000 – 750.000 | 180.000–250.000 |
| 2009–2010 | 650.000 – 850.000 | 150.000–220.000 |
| 2011–2012 | 750.000 – 1.000.000 | 120.000–200.000 |
| Model Yılı | Donanım | Tahmini Fiyat Aralığı (TL) | Ortalama Km |
|---|---|---|---|
| 2012–2013 | Standart / Comfort | 1.100.000 – 1.400.000 | 130.000–200.000 |
| 2012–2013 | Premium / M Sport | 1.250.000 – 1.600.000 | 120.000–180.000 |
| 2014–2015 | Standart / Comfort | 1.300.000 – 1.650.000 | 100.000–170.000 |
| 2014–2015 | Premium / M Sport | 1.450.000 – 1.850.000 | 90.000–160.000 |
| 2016–2018 | Technology / M Plus | 1.600.000 – 2.100.000 | 70.000–140.000 |
Not: F30 316i'de M Sport paket ve Techno Plus donanımlar, ikinci el değerini belirgin şekilde artırmaktadır. Güncel ve kesin fiyatlar için sahibinden.com ve arabam.com ilanlarını kontrol ediniz.
BMW, F30 316i'yi Türkiye'de farklı dönemlerde çeşitli donanım paketleriyle sunmuştur:
Standart: Klima, 16 inç çelik jant, kumaş döşeme, çoklu fonksiyon direksiyonu, 6,5 inç ekran. Temel ihtiyaçları karşılar ancak birçok özellik opsiyoneldir.
Comfort: Standart donanıma ek olarak otomatik klima, park sensörü, deri direksiyon, yağmur sensörü ve gündüz farı gibi donanımlar eklenir.
Premium / Luxury Line: Deri döşeme, harman/kardon ses sistemi (opsiyonel), navigasyon, 17 inç alaşım jant, krom detaylar ve gelişmiş iç aydınlatma paketi.
M Sport: M Sport süspansiyon, M deri direksiyon, M Sport tampon seti, 18 inç M alaşım jantlar, sport koltuklar ve karbon fiber dekor. Sportif görünüm arayanların tercihi.
Techno Plus (Geç dönem): Navigasyon Professional, geniş ekran, gelişmiş sürücü asistanları ve multimedya paketini içerir.
Aşağıdaki bilgiler Şikayetvar.com, Ekşi Sözlük, DonanımHaber, Otopark.com, Technopat Sosyal ve çeşitli BMW forumlarındaki bireysel kullanıcı geri bildirimlerine dayanmaktadır. Bu deneyimler kişiden kişiye farklılık gösterebilir ve her aracı temsil etmeyebilir.
F30 316i'nin en çok tartışılan konusu N13 motorun zincir sistemidir. Kullanıcılar, özellikle 80.000–120.000 km aralığında zincir uzaması ve gergi mekanizmasında zayıflama bildirmiştir. Zincir uzaması motor zamanlamasını bozarak performans düşüşü, gürültülü çalışma ve "tahrik uyarısı" mesajına yol açabilmektedir. İhmal edilmesi durumunda ciddi motor hasarına neden olabileceği değerlendirilmektedir.
Bazı kullanıcılar, zincir seti değişiminin ardından sorunun kalıcı olarak çözüldüğünü bildirmiştir.
📌 Kaynaklar: Şikayetvar — BMW 316i Şikayetleri
"Tahrik uyarısı" veya "Motor tam performansta çalışmaya uygun değil" mesajı, F30 316i sahiplerinin en sık karşılaştığı uyarılardan biridir. Bu uyarı birçok farklı nedenden kaynaklanabilir: buji/bobin arızası, turbo basınç kaybı, termostat arızası, zincir gergisi problemi veya sensör hataları. N13 motor koduna sahip araçlarda bu uyarının diğer BMW motorlarına kıyasla daha sık görüldüğü raporlanmaktadır.
Bazı kullanıcılar, buji-bobin değişimi veya yazılım güncellemesiyle sorunun çözüldüğünü aktarmıştır.
📌 Kaynaklar: Şikayetvar — BMW 316 Tahrik Uyarısı · DonanımHaber — F30 Tahrik Arızası
2012 ve 2013 üretim yılı N13 motorlarda yağ tüketiminin normalin üzerinde olduğu birçok kullanıcı tarafından bildirilmiştir. Motor yağı seviyesinin düzenli olarak kontrol edilmesi ve gerektiğinde eklenmesi önerilmektedir. Yağ basınç valfi, devirdaim contaları ve karter havalandırma sistemi bu sorunun sık gündeme gelen kaynakları arasındadır.
Kullanıcıların aktardığına göre, 2014 ve sonrası üretim motorlarda bu sorun belirgin ölçüde azalmıştır.
📌 Kaynaklar: Ekşi Sözlük — BMW 316i
Elektrikli termostat, F30 platformunda sık değişen parçalar arasında gösterilmektedir. Termostat arızasının uyarı vermeden gerçekleşebildiği, bu durumun motor sıcaklığının yükselmesine ve kimi vakalarda conta hasarına yol açabildiği bildirilmiştir. Soğutma sıvısı kaçağı ve ilave su pompası arızası da bununla bağlantılı olarak raporlanan sorunlar arasındadır.
📌 Kaynaklar: Şikayetvar — BMW 316i Şikayetleri
F30 316i sahipleri tarafından sıklıkla bildirilen karoser sorunları şunlardır:
Bazı kullanıcılar bu sorunların yetkili servis tarafından ücretsiz olarak çözüme kavuşturulduğunu bildirmiştir.
📌 Kaynaklar: Şikayetvar — BMW 316i Şikayetleri · Şikayetvar — BMW Kronik Sorunlar
E90 316i'nin atmosferik motorları, F30'a kıyasla daha az kronik sorun barındırsa da şu konulara dikkat edilmelidir:
| Yakıt Türü | Litre Fiyatı (İstanbul/Ankara ortalama) |
|---|---|
| Benzin (95 oktan) | ~65,00 TL |
Kaynak: Çeşitli akaryakıt fiyat takip siteleri ve haber kaynakları. 22 Mayıs 2026 tarihli verilerdir; benzin grubunda son günlerde önemli bir fiyat değişikliği raporlanmamıştır.
Hesaplama, aylık 1.250 km kullanım (yıllık 15.000 km) üzerinden yapılmıştır.
F30 316i (1.6 Turbo — N13):
| Kullanım Tipi | Tüketim (lt/100 km) | Aylık Yakıt (lt) | Aylık Maliyet (TL) |
|---|---|---|---|
| Şehir içi (yoğun trafik) | 9,0–10,5 | 112–131 | 7.280–8.515 |
| Karma (şehir içi + şehir dışı) | 7,7–8,5 | 96–106 | 6.240–6.890 |
| Şehir dışı / otoyol | 5,5–6,5 | 69–81 | 4.488–5.265 |
E90 316i (1.6 Atmosferik — N45/N43):
| Kullanım Tipi | Tüketim (lt/100 km) | Aylık Yakıt (lt) | Aylık Maliyet (TL) |
|---|---|---|---|
| Şehir içi (yoğun trafik) | 10,0–12,0 | 125–150 | 8.125–9.750 |
| Karma (şehir içi + şehir dışı) | 8,5–9,5 | 106–119 | 6.890–7.738 |
| Şehir dışı / otoyol | 6,5–7,5 | 81–94 | 5.265–6.113 |
Not: E90'ın atmosferik motoru F30'un turbo motoruna kıyasla özellikle şehir içinde belirgin şekilde daha fazla yakıt tüketmektedir. LPG dönüşümü E90 316i'de mümkündür ve yakıt maliyetini önemli ölçüde düşürebilir; ancak F30 N13 motora LPG uygulaması direkt enjeksiyon ve turbo yapısı nedeniyle tavsiye edilmemektedir.
Aşağıdaki tablo, 2014 model F30 316i için 2026 yılı tahmini yıllık sahip olma maliyetlerini göstermektedir. Araç, 2026 itibarıyla 12 yaş grubuna girmektedir (2018 öncesi tescil). Motor hacmi 1.598 cc olup MTV açısından 1301–1600 cc dilimine girer.
| Maliyet Kalemi | Yıllık Tahmini Tutar (TL) | Açıklama |
|---|---|---|
| MTV | ~4.594 | 1301–1600 cc, 12 yaş ve üzeri (2018 öncesi tescil) |
| Zorunlu Trafik Sigortası | 6.000–10.000 | Araç yaşı, il ve hasarsızlık indirimine göre değişir |
| Kasko | 15.000–30.000 | Araç değerine, kullanıcı profiline göre değişir |
| Yakıt (15.000 km/yıl, karma) | ~75.000–82.000 | 7,7–8,5 lt/100 km × 65 TL/lt |
| Periyodik Bakım (yıllık) | 8.000–15.000 | Yağ, filtre, buji, fren kontrolü |
| TÜVTÜRK Muayene | ~1.800 | 2 yılda bir (yıllık karşılık ~900 TL) |
| Lastik (yıllık amortisman) | 5.000–8.000 | 4 yılda bir set değişim varsayımı |
| Olası Tamir/Yedek Parça | 10.000–25.000 | Zincir seti, termostat, sensörler vb. |
| Toplam (tahmini) | ~125.000–175.000 | Kullanım yoğunluğuna göre değişir |
Not: MTV tutarları motor hacmi (silindir hacmi) bazında hesaplanmakta olup CO₂ emisyonuna göre değil, cc dilimine göre belirlenmektedir. 2018 öncesi tescilli araçlarda yalnızca yaş ve motor hacmi dikkate alınır. 2026 yılı MTV artış oranı %18,95 olarak uygulanmıştır.
| Bakım Kalemi | Önerilen Aralık | Açıklama |
|---|---|---|
| Motor yağı + filtre | 10.000–15.000 km veya 12 ay | BMW 5W-30 LL-01 onaylı yağ kullanılmalı |
| Hava filtresi | 30.000–40.000 km | Tozlu ortamlarda daha sık |
| Polen filtresi | 20.000–30.000 km | Klima verimliliği için önemli |
| Buji değişimi | 40.000–60.000 km | N13 motorda buji kalitesi kritiktir |
| Fren balataları (ön) | 40.000–60.000 km | Sürüş tarzına göre değişir |
| Fren balataları (arka) | 50.000–70.000 km | Sürüş tarzına göre değişir |
| Fren diskleri | 60.000–80.000 km | Balata ile birlikte değerlendirilmeli |
| Şanzıman yağı (ZF 8HP) | 60.000–80.000 km | BMW "ömür boyu" dese de değişim tavsiye edilir |
| Soğutma sıvısı | 4 yılda bir veya 80.000 km | BMW özel antifriz kullanılmalı |
| Zincir seti kontrolü | 80.000 km'den itibaren | Uzama ölçümü yapılmalı; gerekirse set değişimi |
| Termostat | Arıza durumunda | Önleyici değişim 100.000 km'de değerlendirilebilir |
| Diferansiyel yağı | 80.000–100.000 km | Genellikle ihmal edilen ancak önemli bir bakım |
E90'da bakım aralıkları büyük ölçüde benzerdir. N43 motorlarda NOx sensörü kontrolü ek olarak yapılmalıdır. Manuel şanzımanlı E90 modellerde debriyaj seti 100.000–150.000 km aralığında değişim gerektirebilir.
Aynı bütçe aralığında değerlendirilebilecek ikinci el alternatifler:
| Özellik | BMW 316i (F30) | Mercedes C180 (W204) | Audi A3 Sedan (8V) | VW Passat 1.4 TSI (B8) |
|---|---|---|---|---|
| Motor | 1.6 Turbo (136 bg) | 1.6 Turbo (156 bg) | 1.4 Turbo (150 bg) | 1.4 Turbo (150 bg) |
| Şanzıman | 8AT / 6MT | 7G-DCT | S tronic (DCT) | DSG (DCT) |
| Tahrik | RWD | RWD | FWD | FWD |
| MTV Dilimi | 1301–1600 cc | 1301–1600 cc | 1301–1600 cc (1.4 TSI) | 1301–1600 cc (1.4 TSI) |
| Sürüş Keyfi | ★★★★★ | ★★★★☆ | ★★★★☆ | ★★★☆☆ |
| Bakım Maliyeti | ★★★☆☆ | ★★★☆☆ | ★★★★☆ | ★★★★☆ |
| Güvenilirlik | ★★★☆☆ | ★★★☆☆ | ★★★★☆ | ★★★★☆ |
| İç Mekan Kalitesi | ★★★★☆ | ★★★★★ | ★★★★☆ | ★★★★☆ |
| Yedek Parça Erişimi | ★★★★☆ | ★★★★☆ | ★★★★★ | ★★★★★ |
Dikkat: Mercedes C180 W204 ve Audi A3'ün DCT (çift kavramalı) şanzımanları, uzun vadede bakım maliyeti ve güvenilirlik açısından BMW'nin ZF 8 ileri torque converter otomatiğine kıyasla daha riskli olabilir. DCT şanzıman riski, bu segmentte alım kararını etkileyen önemli bir faktördür.
1. BMW 316i F30 alırken hangi model yılını tercih etmeliyim?
2014 ve sonrası üretim yılları, N13 motorunda yapılan sessiz iyileştirmeler nedeniyle genel olarak daha güvenilir kabul edilmektedir. 2012–2013 model yıllarında yağ tüketimi, soğutma sistemi ve zincir sorunlarının daha sık raporlandığı gözlemlenmektedir. Bütçe uygunsa 2014+ tercih etmeniz tavsiye edilir.
2. E90 316i mi, F30 316i mi daha mantıklı?
F30, turbo motor sayesinde daha iyi performans ve yakıt verimliliği sunarken, E90 daha basit ve bakımı nispeten daha kolay bir yapıya sahiptir. E90'ın atmosferik motoru daha az karmaşıktır ve LPG dönüşümüne uygundur. Ancak sürüş kalitesi, güvenlik donanımları ve genel konfor açısından F30 belirgin bir nesil atlama yapmıştır. Bütçe ve önceliklerinize göre karar vermeniz önerilir.
3. 316i'nin MTV'si ne kadar?
316i'nin motor hacmi 1.598 cc olup 1301–1600 cc MTV dilimine girmektedir. 2026 yılı itibarıyla 2018 öncesi tescilli araçlarda yaş grubuna göre MTV tutarları şöyledir: 7–11 yaş grubunda yıllık ~4.594 TL, 12 yaş ve üzeri grupta ~3.246 TL civarındadır. Bu tutar, 2.000 cc ve üzeri araçlara kıyasla önemli bir avantaj sağlar.
4. F30 316i'de zincir değişimi ne kadar tutar?
Zincir seti değişimi (zincir, gergiler, kılavuzlar dahil), işçilik ile birlikte özel servislerde ve yetkili servislerde farklı fiyatlandırılmaktadır. Kesin rakam belirtmek güçtür çünkü parça kalitesi (orijinal, OEM eşdeğeri), servis tipi ve ek gereksinimler fiyatı etkiler. Güncel fiyat bilgisi için BMW yetkili servislerinden veya güvenilir BMW özel servislerden teklif almanız önerilir.
5. 316i LPG'ye dönüştürülebilir mi?
E90 316i (N45 atmosferik motor) LPG dönüşümüne uygundur ve yakıt maliyetini önemli ölçüde düşürebilir. F30 316i'nin N13 turbo ve direkt enjeksiyonlu motoru ise LPG dönüşümü açısından tavsiye edilmemektedir; dönüşüm yapılsa dahi motor ömrü ve performans üzerinde olumsuz etkiler rapor edilmektedir.
6. 316i ile uzun yola çıkılır mı?
F30 316i, 136 bg gücü ve ZF 8 ileri otomatik şanzımanıyla uzun yol konforunda başarılıdır. Otoyolda 110 km/s sabit hızda yakıt tüketimi 5,5–6,5 lt/100 km aralığında olabilmektedir. E90 316i ise motorway performansı açısından daha sınırlıdır; özellikle sollama manevralarında güç yetersizliği hissedilebilir.
7. BMW 316i yetkili servis dışında bakım yaptırabilir miyim?
Evet, Türkiye genelinde BMW'ye uzmanlaşmış birçok özel servis bulunmaktadır. Bu servisler genellikle yetkili servise kıyasla daha uygun fiyatlar sunmaktadır. Ancak garanti kapsamındaki araçlarda yetkili servis tercihi önem taşıyabilir. Özel servis tercihinde ISTA+ diagnostik cihazına sahip, BMW konusunda deneyimli servisler tercih edilmelidir.
| Kriter | Puan (10 üzerinden) | Açıklama |
|---|---|---|
| Sürüş Keyfi | 8/10 | Arkadan çekiş ve dengeli şasi ile segmentinin en iyilerinden |
| Motor Performansı (F30) | 7/10 | 136 bg günlük kullanım için yeterli; sportif beklentiyi kısmen karşılar |
| Motor Performansı (E90) | 5/10 | 115–122 bg kasa ağırlığına göre mütevazı |
| Yakıt Verimliliği (F30) | 7/10 | Karma 7,7–8,5 lt ile kabul edilebilir |
| Yakıt Verimliliği (E90) | 5/10 | Karma 8,5–10 lt ile sınıfın gerisinde |
| Güvenilirlik (F30 2014+) | 6/10 | Erken dönem sorunlar azalmış ancak dikkat gerektiren bir motor |
| Güvenilirlik (F30 2012–13) | 4/10 | Zincir, yağ tüketimi ve soğutma sorunları yoğun |
| Bakım Maliyeti | 5/10 | Premium segment ortalamalarında; yedek parça pahalı |
| İkinci El Değer Koruma | 7/10 | BMW marka prestiji ikinci elde avantaj sağlar |
| İç Mekan Kalitesi | 7/10 | Sürücü odaklı, ergonomik ancak bazı malzeme kalitesi sorunları mevcut |
BMW 316i, ikinci el pazarında premium sürüş deneyimini görece erişilebilir bir bütçeyle sunan nadir modellerden biridir. 1.600 cc motor hacmiyle düşük MTV diliminde kalması, arkadan çekiş şasi yapısı ve BMW marka kimliği onu cazip kılmaktadır.
F30 316i tercih edecekler için: 2014 ve sonrası üretim yılını tercih edin. ZF 8 ileri otomatik şanzıman, konfor ve güvenilirlik açısından en iyi tercihtir. Alım öncesinde mutlaka zincir durumu kontrolü, OBD taraması ve kapsamlı ekspertiz yaptırın. Yağ tüketimi geçmişini sorun ve servis kayıtlarını inceleyin.
E90 316i tercih edecekler için: Daha düşük bütçeyle BMW sahipliği isteyen, basit mekanik yapı tercih eden ve LPG dönüşümü planlayan alıcılar için mantıklı bir seçenektir. Ancak performans beklentisini düşük tutun ve yüksek km'li araçlarda mekanik kontrolleri ihmal etmeyin.
Her iki nesilde de düzenli bakım, kaliteli yedek parça kullanımı ve uzmanlaşmış servis tercihi, 316i sahipliğinin keyifli ve sorunsuz geçmesinin en önemli şartlarıdır.
Bu içerik araclo.com için hazırlanmıştır. Yazıdaki kullanıcı deneyimleri bireysel geri bildirimlere dayanmakta olup her aracı veya her bayi deneyimini temsil etmeyebilir. Güncel fiyat, donanım ve kampanya bilgileri için yetkili bayilere başvurunuz.
Topluluğumuzla paylaşarak bize destek olabilirsiniz.